PGS.TS. Nguyễn Chí Bền(*)
ThS. Đoàn Thị Thanh Xuân(**)
Bài viết gồm hai phần, chúng tôi không in phần 1 "Những công trình sưu tầm, nghiên cứu". BT
*
* *
2. Một vài nhận xét
Nếu tạm tính từ bài viết của Lam Minh công bố năm 1942, việc sưu tầm nghiên cứu tín ngưỡng, lễ hội và di tích miếu Bà Chúa Xứ núi Sam đến nay đã trải qua hơn 60 năm. Nhìn lại tình hình sưu tầm nghiên cứu này, chúng tôi xin tạm nhận xét như sau:
2.1. Diện mạo của tín ngưỡng, lễ hội và di tích miếu Bà Chúa Xứ núi Sam đã được ghi chép và trình bày tương đối chân xác. Với phương pháp miêu thuật là chính, hầu hết các tác giả đã miêu tả di tích, trình bày điện thần của tín ngưỡng, miêu tả pho tượng, kể lại các truyền thuyết về Bà, miêu thuật diễn trình của lễ hội ở đây. Tác dụng của những công trình này là rất lớn về mặt tư liệu cho những nghiên cứu sau này. Đặc biệt, các công trình, nhất là những công trình của các tác giả quê ở An Giang, đã có rất nhiều tác dụng trong việc phổ biến những tri thức cho khách hành hương hiểu biết về tín ngưỡng, di tích và lễ hội Bà Chúa Xứ núi Sam. Tuy nhiên, cũng cần thấy, các công trình đã trùng lặp nhau khá nhiều về tư liệu.
2.2. Vấn đề đặt ra là giải mã các khía cạnh thuộc về nội hàm của tín ngưỡng và lễ hội ở đây, đặt tín ngưỡng, lễ hội ở đây trong nền cảnh của tín ngưỡng thờ mẫu với người Việt Nam Bộ để thấy cái riêng, cái chung của tín ngưỡng, lễ hội Bà Chúa Xứ núi Sam, trong quan hệ với tín ngưỡng, lễ hội thờ nữ thần các tộc người khác. Xác lập quan hệ nguồn cội của tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ với tín ngưỡng của người Chăm là hoàn toàn cần thiết, nhưng sự giao lưu, tiếp biến văn hóa không hoàn toàn đơn giản như vậy.
2.3. Cách tiếp cận và áp dụng phương pháp nghiên cứu của khoa nhân học với TS. Philip Taylor trong công trình của ông về Bà Chúa Xứ quả có tác dụng tích cực để hiểu tâm thức người hành hương, thái độ của người dân trong vùng Nam Bộ với việc phụng thờ Bà Chúa Xứ từ đó xác định sự biến đổi của tín ngưỡng trong đời sống xã hội hôm nay.
2.4. Tuy nhiên, nhiều vấn đề còn đang đặt ra chờ đợi câu trả lời của các nhà nghiên cứu, chẳng hạn như xác lập chủ nhân đích thực của pho tượng để từ đó tìm hiểu quan hệ giao lưu tiếp biến của người Việt, hoặc thực chất của lễ hội Bà Chúa Xứ núi Sam là gì? v.v...
N.C.B - Đ.T.T.X
(Theo: Thông báo văn hoá dân gian 2005, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2006)
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Toan Ánh, Nếp cũ làng xóm Việt Nam, Nam Chi tùng thư xb, S, 1968.
2. Toan Ánh, Nếp cũ hội hè đình đám, Nam Chi tùng thư xb, quyển thượng, S, 1969.
3. Ban quản trị miếu Bà Chúa Xứ, Đặc san bà chúa Xứ Thánh Mẫu núi Sam - Vĩnh Tế - Châu Đốc, S, 1973.
4. Nguyễn Chí Bền,"Mấy đặc điểm lễ hội bà chúa Xứ núi Sam", Tạp chí Dân tộc học, số 2/1994.
5. Nguyễn Công Bình - Lê Xuân Diệm - Mạc Đường, Văn hóa và cư dân đồng bằng sông Cửu Long, Nxb Khoa học xã hội, H, 1990.
6. Liêm Châu, Kỳ tích núi Sam (chuyện lạ núi Sam), Văn nghệ Châu Đốc, 1993.
7. Nguyễn Đăng Duy, Văn hóa tâm linh Nam Bộ, Nxb Hà Nội, 1997.
8. Trần Văn Đông, "Vài nét về lễ hội bà chúa Xứ núi Sam", Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, số 5/1942.
9. Trần Văn Đông, Di tích miếu Bà chúa Xứ, Ban quản trị miếu Bà núi Sam xb, 1992.
10. Nguyễn Văn Hầu, Nửa tháng trong miền Thất Sơn, Hương Sen xb, S, 1970, tái bản 2000, Nxb Trẻ, TP HCM.
11. Trịnh Bửu Hoài, 48 giờ vòng quanh núi Sam, Văn nghệ Châu Đốc, 1991.
12. Trịnh Bửu Hoài, Mùa hội vía, Hội Văn nghệ Châu Đốc xb, Nxb An Giang, 2002.
13. Nguyễn Hữu Hiếu, Tìm hiểu văn hóa tâm linh Nam Bộ, Nxb Trẻ, TP HCM.
14. Lịch sử miếu Bà Chúa Xứ núi Sam, Ban quản trị lăng miếu núi Sam, Hội Văn nghệ Châu Đốc xb, 2000.
15. Thái Thị Bích Liên, Lễ hội bà chúa Xứ núi Sam - Châu Đốc, Nxb Văn hoá dân tộc, H, 1998.
16. Malleret.L, Về cuộc hành hương tại núi Sam ở Nam Kỳ, Indochine Hebdomadaire Illustré, số 140, 1942.
17. Lam Minh, Hành hương tại núi Sam, ngày thứ 25 của tháng 4 âm lịch, Indochine Hebdomadaire Illustré, Hanoi, số 97, p.X-XII.
18. Sơn Nam, Đình miễu và lễ hội dân gian, Nxb TP HCM, 1992.
19. Trần Thanh Phương, Những trang viết về An Giang, Văn nghệ An Giang xb, 1984.
20. Thạch Phương - Hồ Lê - Huỳnh Lứa - Nguyễn Quang Vinh, Văn hóa dân gian của người Việt ở Nam Bộ, Nxb Khoa học xã hội, H, 1992.
21. Thạch Phương - Lê Trung Vũ, 60 lễ hội truyền thống Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, H, 1995.
22. Nguyễn Minh San, Tiếp cận tín ngưỡng dân dã Việt Nam, Nxb Văn hoá dân tộc, H, 1994.
23. Mai Văn Tạo, Lễ hội và vía Bà chúa Xứ núi Sam, Hội Văn nghệ Châu Đốc xb, An Giang, 2003.
24. Lê Văn Tất, Sự tích miếu Bà núi Sam, Phong Vân xb, Châu Đốc, 1960.
25. Nguyễn Phương Thảo, Văn hóa dân gian Nam Bộ, những phác thảo, Nxb Giáo dục, 1994 (in lần 1), 1997 (in lần 2).
26. Nguyễn Phương Thảo, "Tục thờ mẫu với người Việt ở Nam Bộ", Tạp chí Dân tộc học, số 4/1991.
27. Huỳnh Quốc Thắng, Lễ hội dân gian ở Nam Bộ, Viện Văn hóa, Nxb Văn hoá - Thông tin, H, 2003.
28. Bùi Thiết, Từ điển hội lễ Việt Nam, Nxb Văn hóa, 1993.
29. Trương Thìn (chủ biên), Hội hè Việt Nam, Nxb Văn hoá dân tộc, Văn phòng Ban nếp sống mới Trung ương, 1990.
30. Tổng cục du lịch, Non nước Việt Nam, tái bản lần 3, Hà Nội, 2000.
31. Châu Bích Thủy, Bí ẩn về bà Chúa Xứ núi Sam, Nxb Mũi Cà Mau, 2000.
32. Tường Vân, Những ngày lễ hội bà chúa Xứ núi Sam, Văn nghệ Châu Đốc xb, 1992.
33. Philip Taylor, Goddess on the rise - Pilgrimage and popular religion in Việt Nam, University of Hawaii Press Honolulu, USA, 2004, bản tiếng Việt của Đoàn Thị Thanh Xuân và tài liệu vi tính.
(*) Viện Văn hóa - Thông tin, Bộ Văn hóa - Thông tin
(**) Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh
